Don dɔ la, Ronit (a tɔgɔ yɛrɛ tɛ) ye kɔnɔdimi daminɛ, ninakilidegun ani sɛgɛn, a taara dɔgɔtɔrɔso la ka joli sɛgɛsɛgɛli kɛ. Nka, a tun t’a miiri abada ko sanga 24 kɔnɔ, a bɛna bila dɔgɔtɔrɔso la ka taa dialyse kɛ ka da sugunɛbaralabana juguman kan.
Ale, tiɲɛ na, a tun t’a miiri ko nin bɛɛ sababu bɔra a kunsigi tilennen na tile kelen ka kɔn o ɲɛ.
I n’a fɔ a kɛra cogo min na Ronit ta la, Israɛl jamana na, muso 26 (u bɛ kɛ kelen ye kalo o kalo) bɛ dɔgɔtɔrɔso la ni sugunɛbaralabana jugumanba ye, kunsigi tigɛli fɛɛrɛ kɛlen kɔfɛ.
A bɛ iko o muso dɔw bɛ se ka kɛnɛya u yɛrɛ ma. Nka, dɔw fana mako bɛ diyalizi furakɛli la.
Dɔw bɛna a fɔ ko Israɛl muso ba caman cɛma minnu bɛ u kunsigi tilennen san o san, sugunɛ bɛ kɛ mɔgɔ 26 dɔrɔn de la. Sugunɛbilenni (misali la). (Sɔrɔyɔrɔ: Wikimedia Commons)
O jaabi la, n y’a jira ko sugunɛbaralabana min ka kan ka diyalizi kɛ, o ka jugu kosɛbɛ, wa a bɛ mɔgɔ ka ɲɛnamaya bila farati la.
Banabagatɔw bɛna a fɔ aw ye ko u t’a fɛ ka furakɛli jogin mɔgɔ si la. Nin ye sɔngɔ ye mɔgɔ si man kan ka min sara ɲɛgɛnw kɛcogo nɔgɔman na.
San 2000 waatiw la, kunsigi tigɛlanw taamasiɲɛ minnu bɛ sɔrɔ kunsigi tigɛlanw fɛ, foromadeyidi bɛ minnu na, olu kunnafoniw y’a daminɛ ka bɔ fɔlɔ. O bɛ bɔ kɛrɛnkɛrɛnnenya la kunsigicila ka sisi fiyɛ a tigɛli senfɛ.
O taamasiɲɛw ye ɲɛdimi, ninakili gɛlɛya, ɲɛda kurukuru, ninakilidegun, ani fogonfogon la.
Nka hali ni bi kunsigi tigɛcogo furaw tɛ foromadehidi sɔrɔ, fɛn wɛrɛ bɛ u la: asidi giyokisiliki.
O asidi in bɛ don kunsigi fɛ, joli sira caman bɛ min na. Ni asidi glyoxylic donna joli la, a bɛ tiɲɛ ka kɛ asidi oxalic ani calcium oxalate ye, olu bɛ don joli la tuguni ka laban ka bɔ farikolo la sugunɛ fɛ i n’a fɔ sugunɛ yɔrɔ dɔ.
Nin yɛrɛ tɛ ko ye min tɛ kojugu ye, mɔgɔw bɛɛ bɛ tɛmɛ nin wale in fɛ fo ka se hakɛ dɔ ma wa a ka c’a la, kojugu tɛ a la. Nka ni a kɛra asidi giyokisiliki hakɛ camanba ye, asidi ɔkisiliki bɛ se ka kɛ, o bɛ na ni sugunɛbaralabana ye.
Muso minnu ka sugunɛbilenni kɛra u kunsigi tilennen kɔfɛ, olu ka sugunɛbilenni senfɛ, oxalate kalisiyɔmu (calcium oxalate) bilalen don sugunɛbilenni kɔnɔ.
San 2021, npogotiginin san saba dɔ y’a ɲini ka kunsigi tilennen fura dɔ min. A y’a nɛnɛ dɔrɔn, a m’a munumunu, bawo a tun ka di kosɛbɛ, nka o de kosɔn, sungurunnin ye dɔɔni dɔɔni dɔrɔn minɛ a da la. O kɔlɔlɔ kɛra sugunɛbaralabana jugumanba dɔrɔn de ye min tun ka kan ka diyalizi kɛ, saya tun tɛ.
O ko in kɔfɛ, kɛnɛya minisiriso ye lase dili bali kunsigi tigɛli furaw bɛɛ la, asidi giyokisiliki bɛ minnu na, wa u pH hakɛ bɛ 4 duguma.
Nka gɛlɛya wɛrɛ ye ko kunnafoni minnu bɛ kunsigi tigɛli furaw sɛbɛnw kan, olu tɛ se ka da u kan tuma bɛɛ, wa u tɛ tiɲɛ ye pewu. San 2010 la, Ohio jamana na, fɛn dɔ tun sɛbɛnnen bɛ ko foromadehidi tɛ a la, nka tiɲɛ yɛrɛ la, foromadehidi kɛmɛsarada la 8,5 tun bɛ o la. San 2022, Israɛl ka fɛn dɔ y’a fɔ ko fɔrmadehidi tɛ a la, wa asidi glyoxylic 2% dɔrɔn de bɛ a la, nka tiɲɛ yɛrɛ la, foromadehidi 3082 ppm ani asidi glyoxylic 26,8% bɛ a la.
A ka di kosɛbɛ, n’a ma fɔ asidɔni oxaliki banakisɛ fila ye Misira, diɲɛ kɔnɔ asidɔni oxaliki banakisɛ bɛɛ bɔra Israɛl.
Yala sugunɛ kɛcogo tɛ kelen ye Israɛl musow la ni ko minnu bɛ kɛ diɲɛ fan bɛɛ la wa? Yala Israɛl musow ka jamu minnu bɛ asidi glyoxylic tiɲɛ, olu ye “sɛgɛn” dɔɔnin ye wa? Yala jɛɲɔgɔnya bɛ oxalati kalisiyɔmu (calcium oxalate) sɔrɔli ni jamu bana min bɛ wele ko hyperoxalurie, o caya cɛ wa? Yala furakɛli bɛ se ka kɛ o banabagatɔ ninnu na ni banabagatɔw ye minnu bɛ ni hyperoxalurie suguya 3 ye wa?
Nin ɲininkali ninnu bɛ ka sɛgɛsɛgɛ hali bi, wa an tɛna jaabiw dɔn san caman kɔnɔ. Sani o waati ka se, an man kan k’a to Israɛl muso si k’a ka kɛnɛya bila farati la.
Ani fana, n’aw b’a fɛ ka aw kunsigi tilennen to, fura wɛrɛw bɛ sugu la minnu ka fisa ni u ye, asidi glyoxylic tɛ minnu na, wa u ka lase bɛ kɛnɛya minisiriso fɛ. O bɛna aw dɛmɛ ka kunsigi tilennen to ani ka farikolo kɛnɛya. Sabula an bɛɛ b’a dɔn ko cɛɲi lakika bɛ bɔ an kɔnɔ.