Siman iziniw i n’a fɔ min jiralen bɛ yan, olu ye gazi ɲuman sɔrɔyɔrɔba ye min bɛ waati sumaya. Nka o nɔgɔ dɔw bɛ se ka wuli ka kɛ fɛnɲɛnamafagalan suguya kura ye. O kɔgɔ bɛ se ka mara lafiya la san tan caman kɔnɔ walima ka tɛmɛ o kan.
Nin ye maana wɛrɛ ye min bɛ tali kɛ fɛɛrɛ kuraw ni wale kuraw la minnu bɛ se ka waati jiginni sumaya, ka dɔ bɔ a nɔfɛkow la, walima ka sigidamɔgɔw dɛmɛ u ka se ka diɲɛ yeli teliya la.
Baara minnu bɛ gazi ɲuman (CO2) bɔ, n’o ye gazi ye min bɛ kɛ sababu ye ka dugukolo sumaya. Hakilina min ye ka CO2 bɔ fiɲɛ na k’a mara, o tɛ ko kura ye. Nka a kɛli ka gɛlɛn, kɛrɛnkɛrɛnnenya la ni mɔgɔw bɛ se k’o kɛ. Sistɛmu kura dɔ bɛ CO2 nɔgɔli gɛlɛya ɲɛnabɔ cogo wɛrɛ la dɔɔnin. A bɛ gazi min bɛ waati sumaya, o sɛmɛntiya kemikɛli fɛ ka kɛ sɛnɛfɛn ye.
Nowanburukalo tile 15, ɲininikɛlaw minnu bɛ Masasi ka dɔnniyakalanso (MIT) la, minnu bɛ Cambridge, olu y’u ka jaabi kura bɔ gafe dɔ kɔnɔ min tɔgɔ ye ko Cell Reports Physical Science.
U ka sigicogo kura in tilalen don yɔrɔ fila ye. A tila fɔlɔ ye ka gazi ɲuman min bɛ bɔ fiɲɛ na, o caman tigɛli ye ka kɛ fɛn dɔ ye min bɛ wele ko foromati walasa ka sɛnɛfɛnw dilan. I n’a fɔ gazi ɲuman, foromati kɔnɔ, karɔbɔni atomu kelen ani oksizɛni atomu fila bɛ sɔrɔ, ka fara idɔrɔzi atomu kelen kan. Foromasi fana bɛ fɛn damadɔ wɛrɛw Sɔrɔ. O sɛgɛsɛgɛli kura in kɛra ni foromati kɔgɔ ye, o min bɛ sɔrɔ soja walima potasiyɔmu na.
Fɛnɲɛnɛmafagalan fanba bɛ baara kɛ ni idɔrɔzi ye, gazi min bɛ se ka tasuma, min bɛ pibilikiw ni tankiw de wajibiya walasa ka taa ni a ye. Nka, fɛnɲɛnamafagalanw fana bɛ se ka baara kɛ ni fɔmati ye. Foromati fanga hakɛ bɛ se ka suma ni idɔrɔzi ye, ka kɛɲɛ ni Li Ju ka fɔta ye, min ye fɛnw dɔnbaga ye min ye o sigida kura in yiriwali ɲɛminɛ. Nafa dɔw bɛ foromazi la ka tɛmɛ idɔrɔzi kan, Li Ju y’o kɔlɔsi. A farati ka bon, wa a man kan ka mara ni degunba ye.
MIT ka ɲininikɛlaw ye fɛnɲɛnamafagalan dɔ dabɔ walasa ka foromati sɛgɛsɛgɛ, u bɛ min dilan ni gazi ɲuman ye. Fɔlɔ, u ye kɔgɔ ɲagami ji la. O kɔfɛ, o ɲagaminen tun bɛ don fɛnɲɛnamafagalan dɔ kɔnɔ. Fɛnɲɛnɛma-minɛn kɔnɔ, foromati ye ɛlektrɔnikiw Bɔ kemikɛli-wale dɔ la. O ɛlektrɔnikiw tùn bɛ Bɔ fɛnɲɛnamafagalan ka 'elektɔri jugu la ka Taa 'elektɔri pozitif la, ka kuran sɛrɛkili dɔ Dafa. O ɛlektrɔniki minnu bɛ woyo, n’o ye kuran ye, olu tun bɛ yen sanga 200 kɔnɔ o kɔrɔbɔli senfɛ.
Zhen Zhang, n’o ye fɛn dilanni dɔnnikɛla ye min bɛ baara kɛ ni Li ye MIT la, o jigi b’a kan ko a ka jɛkulu bɛna se ka fɛɛrɛ kura in bonya san tan kɔnɔ.
MIT ɲininikɛlaw ye kemikɛli fɛɛrɛ dɔ kɛ walasa ka gazi ɲuman caman tigɛli kɛ fɛnba ye sɛnɛfɛnw dilanni na. Fɔlɔ, u y’a bila jilama dɔ la min bɛ kɛ ni alkali ye kosɛbɛ. U ye idɔrɔkisidi sodiyɔmu (NaOH) sugandi, min bɛ wele ko lye. O bɛ kɛ sababu ye ka kemikɛli kɛcogo dɔ daminɛ min bɛ bikaribonati sodiyɔmu (NaHCO3) dilan, n’a bɛ fɔ a ma kosɛbɛ ko bikaribonati.
O kɔ, u ye kuran da. Kuran in ye kemikɛli wale kura dɔ daminɛ min ye oksizɛni atomu kelen-kelen bɛɛ tila bicarbonate molekilɛri kɔnɔ, ka sodiyɔmu foromati (NaCHO2) to yen. U ka sigida ye CO2 kɔnɔ kabon bɛɛ bɛ se ka wuli — a ka ca ni kɛmɛsarada la 96 ye — ka kɛ o kɔgɔ in ye.
Fanga min ka kan ka kɛ walasa ka oksizɛni bɔ, o bɛ mara foromati ka kemikɛli sirilenw na. Karamɔgɔ Li y’a jira ko foromazi bɛ se ka o fanga mara san tan caman kɔnɔ k’a sɔrɔ a ma bɔnɛ fanga la min bɛ se ka kɛ. O kɔ fɛ, a bɛ kuran Bɔ n’a Tɛmɛna fɛnɲɛnamafagalan dɔ fɛ. Ni kuran min bɛ kɛ ka forobaciyɛn dilan, o bɛ bɔ tile, fiɲɛ walima ji kuran na, kuran min bɛ bɔ sɛnɛfɛnw na, o bɛna kɛ fanga sɔrɔyɔrɔ saniyalen ye.
Lee ko walasa ka fɛɛrɛ kura in bonya, “an ka kan ka dugukoloko nafolo nafamaw sɔrɔ lye la.” A ye fara sugu dɔ Sɛgɛsɛgɛ min bɛ Weele ko alkali basalt (AL-kuh-lye buh-SALT). Ni u ɲagamina ji la, o faraw bɛ wuli ka kɛ lye ye.
Farzan Kazemifar ye ɛntɛrinɛti kalanfa ye San Jose Etazini ka Iniwɛrisite la, Kalifɔrni jamana na. A ka ɲininiw sinsinnen bɛ gazi ɲuman marali kan dugukolo jukɔrɔ kɔgɔbɔyɔrɔw la. Gazi ɲuman bɔli fiɲɛ na, o tun ka gɛlɛn tuma bɛɛ, o de kama, a musaka ka bon, a ko ten. O la, nafa b’a la ka CO2 sɛmɛntiya ka kɛ fɛnw ye minnu bɛ se ka baara kɛ i n’a fɔ foromati. Fɛn min bɛ dilan, o musaka bɛ se ka a dilanni musaka bɔ.
Sɛgɛsɛgɛli caman kɛra gazi ɲuman minɛni kan fiɲɛ na. Misali la, Lehigh Iniwɛrisite ka dɔnnikɛlaw ka kulu dɔ ye fɛɛrɛ wɛrɛ ɲɛfɔ kɔsa in na, min bɛ kɛ ka gazi ɲuman bɔ fiɲɛ na, k’a tigɛli kɛ bikaribonati ye. Ɲininikalan kulu wɛrɛw bɛ ka CO2 mara fara kɛrɛnkɛrɛnnenw kɔnɔ, k’a sɛmɛntiya ka kɛ karɔbɔli gɛlɛn ye min bɛ se ka kɛ etanɔli ye, o ye dɔlɔ fɛnɲɛnamafagalan ye. O porozɛw fanba ye baara misɛnninw ye, wa u ma nɔba bila fɔlɔ gazi ɲuman hakɛ caman dɔgɔyali la fiɲɛ kɔnɔ.
Nin ja in bɛ so dɔ jira min bɛ baara kɛ ni gazi ɲuman ye. Minɛn min jiralen bɛ yan, o bɛ gazi ɲuman (molecules minnu bɛ bugun bilenman ni finman na) caman tigɛli kɛ ka kɛ kɔgɔ ye min bɛ wele ko formate (bulon bulu, bilen, fin ani nɛrɛma). O kɔgɔ in bɛ se ka kɛ o kɔfɛ fɛnɲɛnamafagalan dɔ kɔnɔ walasa ka kuran bɔ.
Kazemifar ko an ka fɛɛrɛ ɲuman ye ka “gaziw bɔli dɔgɔya fɔlɔ.” O kɛcogo dɔ ye ka fɛnɲɛnamafagalanw bila fanga kura sɔrɔyɔrɔw nɔ na i n’a fɔ fiɲɛ walima tile. O ye 'tɛmɛsira dɔ ye dɔnnikɛlaw bɛ min Weele ko “decarbonisation.” Nka a y’a jira fana ko ka waati jiginni dabila, o bɛna kɛ sababu ye ka fɛɛrɛ caman ta. Nin fɛɛrɛ kura in ka kan ka kɛ walasa ka karɔbɔli minɛ yɔrɔw la, karɔbɔli bɔli ka gɛlɛn yɔrɔ minnu na, a ko ten. Aw ye nɛgɛso ni siman iziniw ta, ka misali fila tɔgɔ fɔ.
MIT jɛkulu fana b’a ye ko nafa bɛ sɔrɔ u ka fɛɛrɛ kuraw faralen ɲɔgɔn kan ni tile ni fiɲɛ fanga ye. Laadala batiriw dilannen don walasa ka fanga mara dɔgɔkun caman kɔnɔ. Ka samiyɛ tile yeelen mara fo nɛnɛ waati walima ka tɛmɛ o kan, o bɛ fɛɛrɛ wɛrɛ de wajibiya. Lee ko: “Ni formate fuel ye, i tɛ dan hali waati kɔnɔ fɛnw marali la tugun. “A bɛ se ka kɛ mɔgɔw ka bɔnsɔn ye.”
A bɛ se ka kɛ a tɛ manamana i n’a fɔ sanu, nka “Ne bɛ se ka tɔni 200 to... formate to n denkɛw ni n denmusow bolo,” Lee y’a fɔ, “i n’a fɔ ciyɛn.”
Alkaline (Alkaline): Tɔgɔdacogo min bɛ kemikɛlifɛn dɔ ɲɛfɔ min bɛ ion hydroxide (OH-) dilan jilama kɔnɔ. O furajiw bɛ wele fana ko alkali (a ni asidi tɛ kelen ye) wa u pH ka ca ni 7 ye.
Jidagayɔrɔ: Farako min bɛ se ka jidagayɔrɔw minɛ dugujukɔrɔ. O kumasen bɛ tali kɛ dugukolo jukɔrɔla baganmarayɔrɔw fana na.
Basalt (Basalt): Tasuma-fara nɛrɛma min ka teli ka kɛ fɛn ye min ka bon kosɛbɛ (fo ni tasuma-fanga dɔ ye gazi bɔrɛ belebelew to a kɔnɔ).
bond: (chimie la) jɛɲɔgɔnya tilancɛ banbali min bɛ atomiw (walima atom kuluw) ni ɲɔgɔn cɛ molekiyɔrɔ dɔ kɔnɔ. A bɛ Sɔrɔ fanga samataw fɛ atomi minnu bɛ u sen don a la olu ni ɲɔgɔn cɛ. Ni jɛɲɔgɔnyaw Dabɔra dɔrɔn, atomiw bɛ baara Kɛ i n’a fɔ fɛn kelen. Walasa ka atomi minnu bɛ u kɔnɔ, olu faranfasi, fanga min bɛ kɛ funteni walima fiɲɛ wɛrɛ cogo la, o ka kan ka di o mɔlikuluw ma.
Karɔbɔli: Fɛn min ye kemikɛli ye, min ye ɲɛnamaya bɛɛ jusigilan ye dugukolo kan. Kabɔn bɛ yen hɔrɔnya la grafite ni diamant cogo la. A ye fɛn nafamaba ye kɔɔri, kɔki ani petoroli la, wa a bɛ se ka a yɛrɛ jɛ kemikɛli siratigɛ la walasa ka fɛnɲɛnamafagalan suguya caman dilan minnu nafa ka bon kemikɛli, fɛnɲɛnamaw ani jago siratigɛ la. (Kɛnɛya ɲinini na) Tuma dɔw la, a bɛ fɔ ko karɔbɔli daɲɛ bɛ fɔ ka kɛɲɛ ni gazi ɲuman ye walasa ka nɔ bila wale, fɛn dilannen, politiki walima taabolo dɔ bɛ se ka nɔ min bila fiɲɛ sumaya kuntaalajan na.
Gazi ɲuman : (walima CO2) ye gazi ye min tɛ kulɛri ye, kasa tɛ min na, bagan bɛɛ bɛ min bɔ ni u bɛ oksizɛni min fiyɛ, o ni u bɛ dumuni min dun, o bɛ kɛ ni gazi ɲuman ye. Gazi ɲuman fana bɛ bɔ ni fɛnɲɛnamaw jeni, hali fɛnɲɛnamafagalanw i n’a fɔ tulu walima gazi nafama. Gazi ɲuman ye gazi ye min bɛ funteni minɛ dugukolo fiɲɛ na. Fɛnɲɛnɛmaw bɛ gazi ɲuman bɛrɛbɛn ka kɛ oksizɛni ye kɛnɛyako fɛ ani ka baara kɛ n’o kɛcogo ye walasa k’u yɛrɛ ka dumuni dilan.
Siman: Siman: O ye fɛn sirilan ye min bɛ kɛ ka fɛn fila minɛ ɲɔgɔn na, ka kɛ sababu ye k’u gɛlɛya ka kɛ fɛn gɛlɛn ye, walima kola belebele min bɛ kɛ ka fɛn fila minɛ ɲɔgɔn na. (Jiginni) Fɛn min bɛ kɛ ka cɛncɛn walima farakurun tigɛlenw siri ɲɔgɔn na walasa ka bɛton kɛ. A ka c’a la, siman bɛ dilan i n’a fɔ mugu. Nka n’a ɲiginna dɔrɔn, a bɛ wuli ka kɛ bɔgɔmugu ye min bɛ gɛlɛya ni a jara.
Kimikɛ : Fɛn min bɛ Kɛ ni atomu fla walima caman ye minnu faralen don ɲɔgɔn kan (u sirilen dòn) hakɛ ni a jɔcogo basigilen na. Misali la, ji ye kemikɛlifɛn ye min bɛ Kɛ ni idɔrɔzi atomu fla ye minnu sirilen dòn oksizɛni atomu kelen na. A ka kemikaliya formula ye H2O ye. “Kimiki” fana bɛ se ka kɛ tɔgɔlafɛn ye walasa ka fɛn dɔ cogoyaw ɲɛfɔ minnu bɛ bɔ fɛnɲɛnamafagalan suguya caman ni ɲɔgɔn cɛ.
Kεmikεli jεɲɔgɔnya: Fanga min bε atomuw ni ɲɔgɔn cɛ, min barika ka bon fo ka se ka kɛ sababu ye ka fɛnw sirilenw baara i n’a fɔ fɛn kelen. Jatigɛwale dɔw barika ka dɔgɔ, dɔw barika ka bon. A bɛ iko jɛɲɔgɔnya bɛɛ bɛ atomiw Jɛ ni ɛlektrɔnikiw tilatilali ye (walima k’a ɲini ka tila).
Fɛnɲɛnɛmafagalanw : Fɛɛrɛ min bɛ kɛ ni fɛn dɔ ka mɔlikuluw walima a jɔcogo labɛncogo kura ye sanni ka fɛn dɔ cogoya Changer (misali la, ka bɔ fɛn gɛlɛn na ka taa gazi la).
Simi: dɔnniya bolofara min bɛ fɛnw dabɔcogo, u jɔcogo, u cogoyaw ani u ni ɲɔgɔn cɛ jɛɲɔgɔnyaw sɛgɛsɛgɛ. Dɔnniyakɛlaw bɛ baara kɛ ni o dɔnniya ye walasa ka fɛn dɔnbaliw sɛgɛsɛgɛ, ka fɛn nafamaw lasegin u hakɛ caman na, walima ka fɛn nafama kuraw dilan ani k’u da. (of chemical compounds) Simi fana bɛ tali kɛ fɛnɲɛnamafagalan dɔ formula la, a labɛncogo min na, walima a nafa dɔw. Mɔgɔ minnu bɛ baara kɛ o baara in na, olu bɛ wele ko kemisɛriw. (sosiyali dɔnniyaw la) mɔgɔw ka se ka jɛ ka baara kɛ ɲɔgɔn fɛ, ka bɛn ɲɔgɔn ma, ka ɲɔgɔn ka jɛɲɔgɔnya diyabɔ.
Waati bεε Yεlεma: Yεlεmaba min bε Dugukolo kan waati jan kɔnɔ. O bɛ se ka kɛ u yɛrɛ la walima hadamadenw ka walew sababu fɛ, i n’a fɔ fɛnɲɛnamafagalanw jeni ani kungow tigɛcogo.
Dekarbonisation : o bɛ tali kɛ jiginni laɲini na ka bɔ fɛɛrɛ nɔgɔlenw na, baarakɛcogo ani fanga sɔrɔyɔrɔw la minnu bɛ gaziw bɔ fiɲɛ na minnu bɛ bɔ gazi ɲuman na, i n’a fɔ gazi ɲuman ni mɛtan. Laɲini ye ka dɔ bɔ gaziw hakɛ la minnu bɛ kɛ sababu ye ka waati jiginni kɛ.
Kuran: Kuran chargement (kuran) bolicogo, a ka c’a la, o bɛ bɔ fɛnw lamagacogo la minnu bɛ charge negative (kurunba) la, n’olu bɛ wele ko électrons.
Elektɔron: fɛn min bɛ charge négative la, a ka c’a la, a bɛ atomu kɛnɛma yɔrɔ lamini; o fana ye kuran tabaga ye fɛn gɛlɛnw na.
Ɛntɛrinɛti ɲɛmɔgɔ: Mɔgɔ min bɛ baara kɛ ni dɔnniya ni jatebɔ ye walasa ka gɛlɛyaw ɲɛnabɔ. Ni baara kɛra wale ye, daɲɛ injiniyɛri bɛ tali kɛ minɛn, fɛn walima fɛɛrɛ dɔ dilanni na walasa ka gɛlɛya walima mago dɔ ɲɛnabɔ min ma ɲɛ.
Etanɔli : Dɔlɔ dɔ, a bɛ fɔ fana ko etili alkɔli, o de ye dɔlɔminnanw jusigilan ye i n’a fɔ biyɛri, diwɛn ani dɔlɔ. A bɛ kɛ fana ka kɛ furaji ni fɛnɲɛnamafagalan ye (misali la, a ka ca a la a bɛ ɲagami gazi la).
Filɛtiri: (n.) Fɛn min b’a to fɛn dɔw bɛ tɛmɛ, dɔw bɛ tɛmɛ, ka kɛɲɛ n’u bonya ye walima u jogo wɛrɛw ye. (v.) Fɛn dɔw sugandili taabolo ka da jogo kan i n’a fɔ u bonya, u girinya, u girinya, a ɲɔgɔnnaw (fiziki la) Fɛn dɔ ka ɛkran, plati walima a lamini min bɛ yeelen walima fiɲɛ wɛrɛw minɛ walima k’a yɔrɔ dɔw bali ka tɛmɛ ni sugandi ye.
Foromati (Formate): A bɛ fɔ fɛn bɛɛ ma min bɛ fɔ asidi foromiki kɔgɔ walima ɛsitatiw ma, asidi fatɔ suguya oksidanlen. (Ɛsitɛri ye fɛn ye min bɛ sɔrɔ karɔbɔni na, min bɛ sɔrɔ asidi dɔw ka hidrɔzɛni atomuw falenni fɛ ni fɛnɲɛnama suguya dɔw ye. Tumu caman ni tulu nafama caman ye asidi fatɔw ka ɛsitɛriw ye minnu bɛ sɔrɔ u yɛrɛ la.)
Fɛnɲɛnɛmafagalan: Fɛn o fɛn, i n’a fɔ kɔɔri, petoroli (tulu sɛnɛbali), walima gazi nafama, min kɛra san miliyɔn caman kɔnɔ Dugukolo kɔnɔ ka bɔ banakisɛw, jiriw walima bagan tolenw tolilenw na.
Fuel: Fɛn o fɛn bɛ fanga bɔ kemikɛli walima nukliyɛri waleyali fɛ min bɛ kɔrɔsi. Fɛnɲɛnɛmafagalanw (jaba, gazi nafama ani tulu) ye fɛnɲɛnamafagalanw ye minnu bɛ kɛ tuma caman na minnu bɛ fanga bɔ kemikɛli fɛɛrɛw fɛ ni u sumana (a ka c’a la fo ka se u jeni ma).
Fuel cell: Minɛn min bɛ kemikɛli fanga sɛmɛntiya ka kɛ kuran ye. Fɛnɲɛnɛma min ka ca kosɛbɛ o ye idɔrɔzi ye, o kɔfɛfɛn kelenpe ye jisuma ye.
Dugukoloko: Tɔgɔdacogo min bɛ fɛn o fɛn ɲɛfɔ min bɛ tali Kɛ Dugukolo farikolo-yɔrɔko la, a fɛnw, a tariku, ani taabolo minnu bɛ Kɛ a kan. Mɔgɔ minnu bɛ baara Kɛ o baara in na, olu bɛ Weele ko dugukoloko dɔnnikɛlaw.
Dugukolo sumaya: Dugukolo fiɲɛbɔyɔrɔ bɛɛ funteni bɛ bonya dɔɔni dɔɔni k’a sababu kɛ jirisunba ye. O nɔ bɛ sɔrɔ gazi ɲuman, kulorofluorokarɔbɔni ani gazi wɛrɛw hakɛ caya fɛ fiɲɛ na, gazi caman bɛ bɔ hadamadenw ka baara la.
Idɔrɔzɛni: O ye fɛn ye min ka nɔgɔn ka tɛmɛ fɛn tɔw bɛɛ kan diɲɛ kɔnɔ. I n’a fɔ gazi, a kulɛri tɛ, a kasa tɛ, wa a bɛ tasuma don kosɛbɛ. O ye fɛnɲɛnamafagalan caman, tulumafɛnw ani kemikɛlifɛn caman kɔnɔfɛn ye minnu bɛ kɛ farikolo ɲɛnamaw ye. A bɛ Kɛ ni porotɔn (nucleus) ye ani ɛlektrɔniki min bɛ a Lamini.
Innovation: (v. ka ko kura don; adj. ka ko kura don) Hakilina, taabolo walima fɛn dilannen dɔ ladilanni walima a ɲɛtaa walasa a ka kɛ kura ye, ka hakili sɔrɔ, ka baara kɛ ka ɲɛ, walima ka nafa sɔrɔ.
Lye: A tɔgɔba ye min bɛ fɔ idɔrɔkisidi sodiyɔmu (NaOH) jilama ma. A ka ca a la, lye bɛ ɲagami nakɔfɛnw tuluw walima baganw tuluw ni fɛn wɛrɛw la walasa ka bara safunɛ dilan.
Fɛnɲɛnɛmako dɔnnikɛla: Sɛgɛsɛgɛlikɛla min bɛ jɛɲɔgɔnya sɛgɛsɛgɛ fɛn dɔ ka atomi ni molekiyɔmu jɔcogo n’a bɛɛ lajɛlen nafaw cɛ. Fɛnw dɔnnikɛlaw bɛ se ka fɛn kuraw labɛn walima ka fɛn kɔrɔw sɛgɛsɛgɛ. Ni an ye fɛn dɔ bɛɛ lajɛlen nafaw sɛgɛsɛgɛ, i n’a fɔ a girinya, a fanga ani a wuliyɔrɔ, o bɛ se ka ɛntɛrinɛti injiniyɛriw ni ɲininikɛla wɛrɛw dɛmɛ u ka fɛn ɲumanw sugandi walasa ka baara kura kɛ.
Molecules (Molecules): Atomu minnu tɛ kuran ye, olu kulu min bɛ kemikɛlifɛn dɔ hakɛ fitinin jira. Molecules (molecules) bɛ Se ka Kɛ ni atomi sugu kelen ye walima atomi suguya wɛrɛw. Misali la, oksizɛni min bɛ fiɲɛ na, o bɛ kɛ ni oksizɛni atomu fila ye (O2), ani ji bɛ kɛ ni idɔrɔzi atomu fila ye ani oksizɛni atomu kelen (H2O).
Nɔgɔ: Fɛn min bɛ fɛn dɔ nɔgɔ, i n’a fɔ fiɲɛ, ji, mɔgɔw walima dumuni. Nɔgɔ dɔw ye kemikɛlifɛnw ye, i n’a fɔ fɛnɲɛnamafagalanw. Nɔgɔ wɛrɛw bɛ se ka kɛ fiɲɛ ye, funteni walima yeelen kojugu fana sen bɛ o la. Hali binjuguw ni fɛnɲɛnama suguya wɛrɛw bɛ se ka jate biyofouling sugu dɔ ye.
Setigiya: Tɔgɔdacogo min bɛ kuma fɛn dɔ kan min barika ka bon kosɛbɛ walima min fanga ka bon kosɛbɛ (i n’a fɔ tumu, baga, fura walima asidi).
Renewable: Tɔgɔdacogo min bɛ tali kɛ nafolo la min bɛ se ka bila a nɔ na fo waati dafalen (i n’a fɔ ji, jiri jɛmanw, tile yeelen ani fiɲɛ). O bɛ danfara don ni nafolo ye min tɛ se ka segin a cogo kɔrɔ la, minnu sɔrɔli dan ye, wa u bɛ se ka ban cogo ɲuman na. Nafolo minnu tɛ se ka segin u cogo kɔrɔ la, olu ye tulu (ani fɛnɲɛnamafagalan wɛrɛw) walima fɛnw ni fɛnɲɛnamafagalanw ye minnu man ca kosɛbɛ.